Navigation 1. Manifest 2. Preambuła 3. Tło historyczne 4. Dotychczasowe upamiętnienie 5. Postulaty 6. zwolennicy

Manifest z Peenemünde 2013
Na rzecz odpowiedzialnego postępowania z dawnymi ośrodkami
doświadczalnymi reżimu nazistowskiego

Polsko-Niemieckie Forum Kultury Ujście Odry, a także związani z nim artyści, naukowcy i politycy obu krajów

  • z zamiarem, by poprzez wspieranie badań naukowych i szerzenie wiedzy o ich rezultatach i wnioskach przyczyniać się do pełnego, odpowiedzialnego stanowiska wobec obfitującej w konflikty polsko-niemieckiej historii;
  • z życzeniem, aby wzmacniać kulturowe i społeczne więzi dwunarodowego regionu Ujścia Odry (Greifswald-Uznam-Wolin-Szczecin) w integrującej się Europie.;
  • z nadzieją zachęcania dorastających pokoleń, by rozwój techniki rozpatrywały również w aspekcie etycznym i zadawały sobie pytania, czy osiągnięcia techniczne służą dobru czy złu oraz jakie winny spełniać warunki, by były wdrażane,
dnia 13 października podają do publicznej wiadomości poniższy Manifest z Peenemünde 2013.

Dnia 13 października przypada 70. rocznica wywiezienia ponad 600 więźniów z obozu koncentracyjnego Peenemünde do obozu Dora w pobliżu Nordhausen. Poza nielicznymi wyjątkami oznaczało to śmierć w morderczych warunkach podziemnej fabryki przeznaczonej do seryjnej produkcji rakiet V2.

Sygnatariusze Manifestu z Peenemünde 2013 występują z inicjatywą, by w przyszłości dzień 13 października był obchodzony jako regionalny Dzień Pamięci.


Preambuła

Narodowosocjalistyczna przeszłość pozostawiła ślady również na wyspie Usedom/Uznam. W latach 1936- 1945 w ośrodkach doświadczalnych w Peenemünde była doskonalona i testowana broń służąca agresji i zagładzie. Przy jej tworzeniu wykorzystywano przymusową pracę więźniów obozu koncentracyjnego, co kontynuowano w Mittelbau- Dora i kolejnych obozach. Kierujący tymi działaniami inżynierowie po zakończeniu wojny zajmowali się projektami rakietowymi (w szczególności w USA i Związku Radzieckim). Za pomocą kreowanych przez siebie legend ośrodki doświadczalne w Peenemünde ukazywali zaś jako „kolebkę kosmonautyki“. Tego rodzaju legendy z pewnością łatwo rodzą fascynację, lecz jest ona nieuprawniona zarówno w konfrontacji z faktami historycznymi, jak również w obliczu tragicznego losu ofiar nazistowskiej machiny wojennej i ośrodków doświadczalnych w Peenemünde.

Bezkrytyczny obraz historii techniki nie jest już dziś możliwy. Owe ośrodki doświadczalne i konstruowana tam broń były częścią „reakcyjnej nowoczesności“ nazistowskiego reżimu: przy zastosowaniu nowoczesnej techniki realizowano irracjonalne i zbrodnicze cele. Rakiety zaprojektowano jako broń przeciwko ludności cywilnej, a montowane były przez pozbawionych praw robotników przymusowych, służyły szerzeniu rasistowskiego panowania narodowych socjalistów, eskalacji agresywnej wojny.

Peenemünde jest miejscem europejskiej historii, „miejscem sprawców i ofiar“. Należy upamiętnić ofiary przemysłu zbrojeniowego z Polski, Związku Radzieckiego, Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii, Francji, Włoch, Czech i Niemiec i inne, a także bojowników ruchu oporu. Peenemünde musi być nie tylko muzeum techniki, ale także miejscem pamięci.

Decydująca dla powodzenia tego zadania w naszym polsko-niemieckim regionie granicznym będzie, budowana na bazie dotychczasowej pracy Muzeum Historyczno-Technicznego, międzynarodowa współpraca naukowców, ekspertów do spraw muzeów i miejsc pamięci, a także stowarzyszeń ofiar wojny. Należy dążyć do jak najszybszego powołania rady naukowej Muzeum w międzynarodowym składzie.


Tło historyczne

W 1936 roku wioska rybacka Peenemünde w północnowschodniej części Usedom została przekształcona w Wojskowy Ośrodek Doświadczalny Sił Lądowych Peenemünde, w 1938 roku uzupełniony o ośrodek doświadczalno-próbny „Peenemünde West“ Sił Powietrznych. W Wojskowym Ośrodku Sił Lądowych budowano rakietę A4, później nazwaną przez nazistowską propagandę „bronią odwetową 2“ (V2), która została zaprojektowana i była używana w celu terroryzowania ludności cywilnej dużych miast. W „Peenemünde West“ została stworzona latająca bomba „V1“.

Do wdrażania projektów broni wykorzystano pracę tysięcy osób w Peenemünde w ostatnich latach wojny, potem w innych miejscach produkcji broni w „ III Rzeszy“. System pracy przymusowej wprowadzono w ośrodkach doświadczalnych Peenemünde w roku 1936, począwszy od „Służby Pracy Rzeszy“ („Reichsarbeitsdienst“), a od 1939 r. przez wykorzystanie czeskich, później polskich i sowieckich robotników przymusowych, często jeńców wojennych, ale również robotników cywilnych z Holandii, Belgii, Polski, Luksemburga i Francji. Szczególne miejsce w ośrodku zajmowali włoscy pracownicy kontraktowi. Różnice między pracownikami cywilnymi a przymusowymi stawały się coraz mniej wyraźne. W Peenemünde wykorzystywano również wojennych jeńców Wehrmachtu.

Najciężej dotknięci byli przymusowi robotnicy z obozu koncentracyjnego. W samym Peenemünde istniały dwa zewnętrzne obozy koncentracyjne należące do męskiego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück, którego więźniowie w większości pochodzili z obozu koncentracyjnego Buchenwald. Karlshagen Obóz Zewnętrzny I Luftwaffe został utworzony w maju 1943 roku, a do lutego 1945 roku przebywało w nim przeciętnie 1 200 więźniów. Obóz Zewnętrzny II Luftwaffe w Karlshagen funkcjonował od 17 czerwca 1943 do października 1943 roku z 600-650 więźniami wykorzystywanymi do wytwarzania rakiet „V2”.

Mimo ciężkich warunków w Peenemünde w rozmaity sposób stawiano opór, a ważne informacje były przekazywane aliantom, między innymi przez konspiracyjnych żołnierzy polskiej Armii Krajowej (AK) za pośrednictwem polskiego rządu emigracyjnego w Londynie.

Po nalocie bombowym aliantów w sierpniu 1943 seryjna produkcja została przeniesiona do podziemnej fabryki Mittelbau-Dora pod Nordhausen. Tak zwane „folwarki“ (Lehesten, Redl-Zipf), również budowane pod ziemią przez więźniów, służyły do testowania silników. Łącznie do budowy rakiet i innych broni konstruowanych w Peenemünde wykorzystano jako robotników przymusowych około 60.000 więźniów obozów koncentracyjnych, z których szacunkowo od 15.000 do 20.000 zmarło wskutek straszliwych warunków pracy i uwięzienia bądź zostało zamordowanych.

Rakiety „V2“, wystrzeliwane od września 1944 roku do końca marca 1945 przede wszystkim na Londyn i Antwerpię, spowodowały śmierć około 8.000 osób, głównie ludności cywilnej. Ostatnie „V-2” spadły na Londyn 27 marca 1945 roku, powodując śmierć 135 osób. Rakieta „V2“ była pierwszą rakietą z prędkością ponaddźwiękową. Po wojnie inżynierowie, którzy uczestniczyli w powstawaniu tej rakiety – między innymi Wernher von Braun i Walter Dornberger - przedstawili ją jako pierwszy krok w rozwoju rakiety kosmicznej.

Powiązania inżynierów z Peenemünde z miejscami seryjnej produkcji rakiet są wyraźnie widoczne na przykładzie konstruktora rakiet Wernhera von Brauna. Kierował on roboczą komisją ”Endabnahme“ („końcowy odbiór techniczny”), utworzoną w komisji specjalnej do spraw A4 w ministerstwie zbrojeń Alberta Speera. Funkcja ta, która latami nie była brana pod uwagę przez jego biografów, jest dowodem związku jego formalnego zakresu obowiązków z produkcją seryjną, włącznie z wykorzystywaniem do tego celu więźniów. Wykorzystywanie robotników przymusowych z obozów koncentracyjnych inicjowali sami inżynierowie zajmujący się rakietami oraz przedstawiciele armii. "Pionierzy lotów kosmicznych", tacy jak Wernher von Braun (członek NSDAP od 1937 r., oficer SS od 1940 r.), byli w rzeczywistości nie tylko sympatykami nazistowskiego reżimu, lecz także jego współtwórcami.

W historii Peenemünde są także odważne próby sabotażu, działania szpiegowskie i ucieczki, z których większość niestety zakończyła się tragicznie. Jednak pod koniec wojny doszło do udanej ucieczki, gdy 8 lutego 1945 roku dziesięciu więźniów porwało niemiecki samolot i dokonało spektakularnej ucieczki do Związku Radzieckiego.


Dotychczasowe upamiętnienie

W roku 1970 powstało miejsce pamięci Karlshagen i pomnik, który został poświęcony ogólnie „ofiarom faszyzmu“ i utworzony 200 metrów od wjazdu do miejscowości Karlshagen. Pozostałości budynków, w których pracowali i spali przymusowi robotnicy zatrudnieni w zakładzie produkcji próbnych rakiet „V2“, znajdowały się na zamkniętym terenie wojskowym. Pochowanych jest w tym miejscu między innymi 56 ofiar, przypuszczalnie z zewnętrznego obozu koncentracyjnego Karlshagen I. Na cmentarzu znajdują się zarówno groby z tablicami znanych imiennie ofiar (niemieccy żołnierze, cywile i jeńcy wojenni), jak również stela z napisem „Cmentarz 2000 ofiar nalotu bombowego na Peenemunde i Karlshagen w dniach. 17./18.8.1943 i 18.7.1944“, a także kamień pamięci, poświęcony 213 robotnikom przymusowym. W 1994/1995 r. przekształcono to miejsce, dołączając dodatkową tablicę z napisem „Ofiarom II wojny światowej z Karlshagen i Trassenheide“. W czasach NRD pod tymi pomnikami i w tych miejscach pamięci w określonych dniach składano wieńce oraz organizowano zaprzysiężenia żołnierzy. Gmina Karlshagen pielęgnuje te miejsca pamięci.

W Miejscu Pamięci-Obóz Koncentracyjny Mittelbau-Dora upamiętnia się ofiary produkcji rakiet „ V2“, w szczególności przymusowych robotników z obozów koncentracyjnych, którzy byli wykorzystywani w podziemnej fabryce. W 2005 r. została tu otwarta nowa wystawa, sfinansowana przez kraj związkowy Turyngia i władze federalne.

Muzeum Historyczno-Techniczne w Peenemünde w swojej ekspozycji, fotografiami, dokumentami, tekstami ukazuje pracę przymusową i oba obozy koncentracyjne. Dotychczas Muzeum nie organizowało żadnych uroczystości upamiętniających robotników przymusowych i więźniów obozów koncentracyjnych. Jednak od 1998 r. w ramach międzynarodowych warsztatów młodzi ludzie poznają i oceniają historię Peenemünde. W 2006 roku 14 studentów z różnych krajów oczyszczało teren części dawnego obozu koncentracyjnego Karlshagen I.

W listopadzie 2006 r. w Narodowym Dniu Pamięci uhonorowano członków grupy ruchu oporu, którzy trafili do Zinnowitz i w 1943 roku zostali skazani na śmierć lub ciężkie więzienie. W Zinnowitz została postawiona stela poświęcona pamięci Carla Lamperta, Johannesa ter Morsche, Gerardusa Pelkmanna, Tadeusa Siekierskiego, Alfonsa Marii Wachsmanna, Vincenza Plonki i Luisy Feike. Tablica pamięci z nazwiskami osób z tej grupy oporu znajduje się w dawnym miejscu zamieszkania ter Morsche’a w Zinnowitz.

13 października 2012 w ramach konferencji pt.: „Peenemünde z perspektywy ofiar. Odpowiedzialność nauki i społeczeństwa. Nowe impulsy dla kultury pamięci zbrodniczego przemysłu wojennego narodowych socjalistów”, zorganizowanej przez Fundację im. Friedricha Eberta i Polsko-Niemieckie Forum Kultury „Ujście Odry” odbyła się uroczystość upamiętniająca ofiary. Po raz pierwszy upamiętniono szczególnie więźniów obozu koncentracyjnego Karlshagen II, zmuszanych do pracy przy produkcji „V2” i 13 października 1943 przetransportowanych z Peenemünde do Mittelbau-Dora. Uczestniczyli w tej uroczystości, składając wieńce, przedstawiciele kilku gmin wysp Usedom/Uznam i Wolin: Peenemünde, Heringsdorf, Miasta Usedom i polskiego Wolina.

W ramach projektu Polsko-Niemieckiego Forum Kultury Ujście Odry 20-osobowa grupa polskiej i niemieckiej młodzieży opracowywała temat „Praca przymusowa w Peenemünde i w Mittelbau-Dora” i przygotowała uroczystość upamiętniającą ofiary Peenemünde 13 października 2013 roku.


Postulaty

1. Włączenie Peenemünde do krajobrazu miejsc pamięci
Peenemünde jest europejskim miejscem pamięci. Należy upamiętnić ofiary między innymi z Polski, Związku Radzieckiego, Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii, Francji, Włoch, Czech i Niemiec. W Peenemünde powinno być nie tylko muzeum, lecz to miejsce należy również włączyć do krajobrazu miejsc pamięci. Miejsce Pamięci Peenemünde powinno być utworzone w ścisłej współpracy z Miejscem Pamięci Mittelbau-Dora. Jeszcze dobitniej powinna zostać ukazana perspektywa ofiar działalności ośrodków doświadczalnych w Peenemünde.

2. Integracja w europejskiej kulturze pamięci
Pracy przymusowej w wielu kulturach pamięci – także w Niemczech i w Polsce - nie poświęca się dotąd odpowiednio dużej uwagi, porównywalnej z jej skalą. Dlatego opracowania naukowe i przedstawianie pracy przymusowej w miejscach pamięci i muzeach są również zadaniem dla wielowątkowej europejskiej kultury pamięci.

3. Utworzenie miejsca pamięci na terenie byłego obozu koncentracyjnego Karlshagen II/ Zakład Doświadczalny.
Pozostałości po obozie koncentracyjnym Karlshagen II przy Zakładzie Doświadczalnym wojskowych sił lądowych powinny stać się bardziej rozpoznawalne i zostać publicznie udostępnione jako miejsce pamięci. Rocznicę wywozu jeńców do Mittelbau-Dora dnia 13 października 1943 roku należy obchodzić jako dzień pamięci.

4. Kluczowa rola Muzeum Historyczno- Technicznego w Peenemünde, dalszy rozwój prezentacji ośrodków doświadczalnych w Peenemünde, praca edukacyjna
Muzeum Historyczno-Technicznemu przypada także w przyszłości kluczowa rola w prezentacji ośrodków doświadczalnych Peenemünde. Koncepcja stałej ekspozycji muzeum, powstałej przy współudziale rady naukowej, położyła kamień węgielny pod prezentację, która uwzględniła zarówno kontekst narodowosocjalistycznej władzy wraz z jej zbrodniami, jak również powiązania personalne oraz organizacyjne ośrodków doświadczalnych i ich kierowników z wykorzystywaniem i śmiercią tysięcy robotników przymusowych. Peenemünde nie będzie już kreowane na „kolebkę kosmonautyki“. Rada Naukowa powinna w przyszłości położyć szczególny nacisk na konsekwentne uwzględnienie tych zasad, a także jeszcze dobitniejsze akcentowanie tego tak istotnego punktu ciężkości, jakim jest „praca przymusowa”.
W pracy muzeum centralne miejsce musi w końcu zająć edukacja obywatelska, którą akcentowano przed dziesięcioma laty w słowie wstępnym broszury towarzyszącej wystawie. Do tej politycznej edukacji należą również międzynarodowe (w tym - młodzieżowe) projekty spotkań. Techniczny rozwój rakiet nie powinien być przy tym pomijany, ale aby przeciwdziałać nieustannemu tworzeniu mitów, musi być postrzegany w związku z nazistowskim reżimem terroru i jego ekspansjonistycznymi celami.

5. Przekształcenie Muzeum Historyczno-Technicznego ze sp. z o. o. w fundację z udziałem władz federalnych
Muzeum Historyczno- Techniczne w Peenemünde należy w miarę możliwości przekształcić ze spółki z o. o. w niezależną fundację z udziałem władz federalnych oraz z radą naukową w międzynarodowym składzie. Należy doprowadzić do tego, aby władze federalne miały w niej swój finansowy udział. Ponadto, zadania muzealnej prezentacji historii należy połączyć z wypełnianiem zadań miejsca pamięci.

6. Partnerzy współpracy Muzeum Historyczno- Technicznego Peenemünde
Od partnerów współpracy Muzeum Historyczno-Techniczego, a w szczególności od stowarzyszenia miłośników Peenemünde (Förderverein Peenemünde e. V) należy oczekiwać, że będą akceptowali tak określone cele jako podstawę współpracy. Stowarzyszenie musi zapewnić, że na jego stronach informacyjnych nie będzie rozpowszechniania mitów o Wojskowym Ośrodku Doświadczalnym oraz jego konstruktorach.

7. Wspieranie prac badawczych
ZZadaniem Muzeum Historyczno-Technicznego pozostanie szukanie możliwości wspierania prac badawczych, które poświęcone będą historii Peenemünde, jego ofiarom i sprawcom, a także powiązaniami Wojskowego Ośrodka Doświadczalnego z uniwersytetami, z uczelniami technicznymi, z instancjami reżimu nazistowskiego, oraz z innymi wykonawcami i dostawcami w procesie produkcji broni.